Coenagrion ornatum

(SÉLYS, 1850)

łątka ozdobna

czerwona lista CR

gatunek prawnie chroniony

Coenagrion ornatum (SÉLYS, 1850),

z lewej samiec, z prawej z samica

ROZMIESZCZENIE I STATUS

Obszar występowania Coenagrion ornatum rozciąga się od wschodniej Francji, przez Europę Centralną, Południowo - Wschodnią, po częściowo Wschodnią (Ukraina), a dalej przez Azję Mniejszą po Irak. W Europie sięga na północ po środkowe Niemcy i Polskę, wyjątkowo nawet po ich północną część (Szczecin, Słupsk). Największa koncentracja stanowisk w Europie występuje w północnych krajach bałkańskich, na Węgrzech i południowej Słowacji. Ustąpił już całkowicie (RE) ze Szwajcarii, krytycznie zagrożony (CR) jest w Czechach, Francji i narażony (VU) w Słowacji. Gatunek bliski zagrożeniu (NT) w basenie Morza Śródziemnego i Chorwacji.
W Polsce podawany był z 25 stanowisk od Pomorza, przez Wielkopolskę, Dolny Śląsk, Górny Śląsk, Karpaty, Podkarpacie po Lubelszczyznę. W ostatnich 30-40 latach w Polsce w głębokim regresie. Po 1965 roku znany był zaledwie z 4 stanowisk, na których gatunek obecnie już nie występuje. W 2006 r. odnaleziono nowe stanowisko na Wyżynie Wołyńskiej, drugie w 2009 r. na Wyżynie Lubelskiej. Oba stanowiska nawiązują do ukraińskiego areału występowania gatunku. Ciągle jest możliwe wykrycie nowych stanowisk w południowej części Polski, wobec występowania łątki ozdobnej w sąsiedztwie polskich granic na Ukrainie (Obwód Wołyński), Słowacji (Szarysz) i w Niemczech (Saksonia). W porównaniu z sąsiednimi krajami obie polskie populacje wydają się być dość zasobne. W 2009 r. z 2 stanowisk podano cn. 423 os.

BILOGIA I EKOLOGIA

Gatunek stenotopowy, związany z małymi ciekami - rowami melioracyjnymi i strumieniami na łąkach niskotorfowiskowych i źródliskowych - o specyficznej kombinacji cech. Należą do nich: duże nasłonecznienie, osłonięcie przed wiatrem skarpami, wysoka temperatura wody, jej stały i wolny przepływ (do 0,3 m/s), mała głębokość wody (do 0,5 m), umiarkowanie obfita roślinność w cieku i nie za wysoka roślinność na brzegach oraz jego nie całkowite przemarzanie w zimie.

Siedliska zajmowane przez gatunek to:

Pojaw imagines zaczyna się na początku drugiej dekady maja i trwa do końca pierwszej dekady sierpnia. Wylot trwa od początku drugiej dekady maja do końca czerwca. Potwierdza to okres trwania fazy imago, wynoszący maksymalnie 30-40 dni.
W początkowym okresie, po wylocie, wszystkie osobniki przebywają w bezpośrednim sąsiedztwie wody. Po kilku dniach przenoszą się na sąsiadujące z ciekiem łąki, gdzie żerują nisko nad ziemią, pomiędzy roślinami.
Aktywność związana z rozrodem ma miejsce pomiędzy godziną 9 a 19, koncentruje się w godzinach 11-16. Wynika to z dość dużych wymagań termicznych gatunku. Jaja składane są w zanurzone części roślin wodnych.

ZAGROŻENIA

Do głównych zagrożeń dla gatunku należy zaliczyć zarastanie lustra wody, zarastanie obrzeży, regulacja i konserwacja cieków, zanik lub okresowe wysychanie strumieni, duże zanieczyszczenie cieków oraz długotrwałe, całkowite przemarzanie cieków.
Położenie stanowiska w miejscowości Średnie Duże, w centrum zabudowy wiejskiej i w bezpośrednim sąsiedztwie drogi, stwarza duże potencjalne zagrożenie w trakcie realizacji inwestycji.

OCHRONA

Łątka ozdobna podlega ochronie gatunkowej. Został również zamieszczony w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej.
Stanowisko w Śniatyczach położone jest w obrębie ostoi sieci Natura 2000 "Dolina Sieniochy" (PLH060025). Projektowane jest również objecie torfowiska ochroną rezerwatową (projektowany rezerwat przyrody "Torfowisko Śniatycze").
Stanowisko w Śniatyczach od 2007 r. objęte jest monitoringiem siedliskowym i gatunkowym prowadzonym przez Zamojskie Towarzystwo Przyrodnicze. W latach 2008 i 2009, w celu poprawy warunków siedliskowych, wykonane zostały zabiegi ochrony czynnej.
Drugie stanowisko w Średnim Dużym nie podlega ochronie.

Dolina Sieniochy koło miejscowości Śniatycze. Ciek w obrębie łąk trzęślicowych, wcięty ok. 1m poniżej poziomu łąki. Miejsce pierwszego stwierdzenia łątki ozdobnej w 2007 r.

Optymalne mikrosiedlisko. Płytki ciek z licznym występowaniem potocznika wąskolistnego i trzciny pospolitej. W początkowym okresie pojawu niewielkie zwarcie roślinności w korycie cieku.

Pod koniec pojawu łątki ozdobnej (przełom lipca - sierpnia) ciek pokrywa się zwartą pokrywą roślinną.

Śniatycze - łąka trzęślicowa - miejsce żerowania ważki. Osobniki przelatują pomiędzy wystającymi pędami trzęślicy modrej, ostrożenia łąkowego i drżączki średniej, co pewien czas na nich przysiadając.

Na wiosnę torfowisko jest wypalane. Powoduje to usunięcie zeszłorocznej, niewykoszonej roślinności na skarpach rowu. W rowie trzcina i kępy turzycy tunikowej nie ulegają wypaleniu.

O ile odsłonięcie skarp można uznać za pozytywne przejaw wypalania, o tyle dostanie się dużej ilości popiołu do rowu powoduje opanowanie całego lustra wody przez zielenice. Stały przepływ wody powoduje w dość krótkim czasie niemal całkowite usuniecie zielenic.

Duże zwarcie trzciny w rowie (widoczne na dalszym planie) jest stanem nieodpowiednim dla rozwoju populacji C. ornatum. W latach 2008 i 2009 przeprowadzone zostały doraźne zabiegi ochronne, polegające na wykoszeniu trzciny (środkowy oczyszczony z trzciny odcinek rowu).

Od 2008 r. prowadzony jest monitoring liczebności populacji łątki ozdobnej. W 2009 r. dla oceny stanu siedliska i liczebności populacji, wzdłuż rowu wyznaczono odcinki monitorigowe (widoczne białe paliki wzdłuż cieku).

Dolina Rakówki w miejscowości Średnie Duże. Po środku wąskiej doliny przepływa ciek o szerokości ok. 2m i głębokości ok. 0,5m. Po obu stronach doliny widoczna jest zabudowa mieszkaniowa. Przez ciek przełożone są mostki umożliwiające dojazd do posesji. Ciek posiada zróżnicowany stan zachowania roślinności przybrzeżnej.

Średnie Duże - odcinek o optymalnych warunkach. W toni moczarka kanadyjska (na innych odcinkach wraz z podwodną formą potocznika wąskolistnego i przetacznika bobowniczka) na obrzeżach kępy mozgi trzcinowatej z niezapominajka błotną i przetacznikiem bobowniczkiem. Łątka ozdobna lata wzdłuż cieku w bezpośrednim sąsiedztwie roślinności.

Niektóre odcinki Rakówki, mimo bieżących konserwacji prowadzonych co 2 lata, ulegają silnemu zarastaniu przez mozgę trzcinowatą, przetacznika bobowniczka, potocznika wąskolistnego i sitowie leśne. Zwarcie roślinności uniemożliwia przemieszczanie się łątce wzdłuż rzeczki.

Odmienny charakter przedstawia ciek zbyt intensywnie zagospodarowany, pozbawiony niemal całkowicie roślinności przybrzeżnej i podwodnej z fragmentami wybetonowanego dna. W oddali widoczny jeden z kilkunastu mostków.

Opracowano na podstawie:

BERNARD R. 2004. Coenagrion ornatum (Sélys, 1850), Łątka ozdobna. [w:]
P. ADAMSKI, R. BARTEL, A. BERESZYŃSKI, A. KEPEL, Z. WITKOWSKI (Red.),
Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków).
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny.
Tom 6. Ministerstwo Ochrony Środowiska, Warszawa: 25-29.

BERNARD R., BUCZYŃSKI P., TOŃCZYK G., WENDZONKA J. 2009.
Atlas rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce.
Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.

LORENS B., MICHALCZUK W., STACHYRA P. 2003.
Dokumentacja do utworzenia rezerwatu przyrody "Torfowisko Śniatycze"
w dolinie Sieniochy koło Komarowa na Zamojszczyźnie.
Maszynopis, Lubelski Urząd Wojewódzki w Lublinie,
Wydział Środowiska i Rolnictwa, Lublin.

MICHALCZUK W. 2007.
Stwierdzenie łątki ozdobnej Coenagrion ornatum (Sélys, 1850)
na Wyżynie Wołyńskiej (Polska południowo-wschodnia).
Odonatrix, 3(2): 40-42.

MICHALCZUK W., BUCZYŃSKI P. 2010.
Drugie współczesne stanowisko łątki ozdobnej Coenagrion ornatum (SÉL.)
(Odonata: Coenagrionidae) w Polsce południowo-wschodniej.
Odonatrix, 6(1): (w druku).

MICHALCZUK W., BUCZYŃSKI P., DARAŻ B. 2009.
Pierwsze dane z monitoringu łątki ozdobnej Coenagrion ornatum (SÉLYS, 1850)
w dolinie Sieniochy (Śniatycze, Polska południowo-wschodnia).
Odonatrix, 5(2): 33-44.

SCHMIDT C., HACHMÖLLER B., KÜHFUSS M. 2008.
Coenagrion ornatum Sélys, 1850 (Odonata: Zygoptera: Coenagrionidae)
in Landschaftsschutzgebiet "Nassau" bei Meißen/Sachsen.
Faun. Abh. (Dresden) 26: 119 - 135. (pdf)

ciekawsze linki o Coenagrion ornatum:

Polska Czerwona Lista

Rozporządzenie Ministra Środowiska...

Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000

Strona o Coenagrion ornatum ze Słowacji

Ważki basenu Morza Śródziemnego (pdf)

opracował Wiaczesław Michalczuk