Aeshna caerulea

(STRÖM, 1783)

żagnica północna

czerwona lista CR

gatunek prawnie chroniony

Aeshna caerulea (STRÖM, 1783),

z lewej samiec, z prawej para podczas kopulacji

ROZMIESZCZENIE i STATUS

Gatunek borealno-górski (niektóre poważne, choć starsze źródła podają jakoby cyrkumborealny - dane odnoszą się do nearktycznego Aeshna septentrionalis Burmeister, 1839). Liczny i pospolity w rejonie polarnym. Rozmieszczony od Szkocji po Kamczatkę, na południe po Kaukaz. W Europie (poza Norwegią, Szwecją, Finlandią, Estonią i Rosją) jako relikt polodowcowy na wyżynach przy granicy zwartego areału (południowa Szwecja, Łotwa) lub w górach dalej na południe: Sudety (Polska, Czechy), Szumawa (Czechy), Tatry, Karpaty (Słowacja), Schwarzwald (Niemcy), Alpy (Niemcy, Austria, Szwajcaria, Francja, Włochy, Słowenia).

Tam gdzie gatunek jest reliktem, znajduje się w regresie. W Szkocji znany obecnie z siedmiu stanowisk, we Włoszech z jednego, raz stwierdzony w Słowenii, we Francji wyginął w Masywie Centralnym i Wogezach (obecnie tylko 2 stanowiska w Alpach), najprawdopodobniej wymarł także w Rumunii i na Węgrzech, dane z Białorusi wymagają potwierdzenia, w Austrii zasięg skurczył się do Alp. Liczniejszy jedynie w Szwajcarii a także Tyrolu i Karyntii (Austria).

Ogólna kategoria IUCN - LC. Wszędzie, poza zwartym zasięgiem, gatunek posiada kategorię przynajmniej VU (min. Szkocja, Szwajcaria, Austria), na Słowacji EN, w Polsce, Czechach i Niemczech CR.

Aeshna caerulea jest znana obecnie w Polsce z jednego stanowiska. Jest to Równia pod Śnieżką w Karkonoszach. Gatunek podawany w przeszłosci z kilku innych stanowisk w Karkonoszach, Górach Izerskich i Masywie Śnieżnika, skąd najprawdopodobniej ustąpił, część z tych historycznych danych wzbudza wątpliwości.

BIOLOGIA i EKOLOGIA

W obszarze zwartego areału zasiedla torfowiska, bagna, wrzosowiska i tundrę poza granicą lasu. W górach Europy Centralnej i Zachodniej torfowiska wysokie w piętrze alpejskim i subalpejskim, na wysokości od 1000 do 2400 (2600) m n. p. m. Dane literaturowe wskazują, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu gatunek mógł egzystować na niższych wysokościach rzędu 700 - 800 m n. p. m. W granicy zwartego areału jest eurytopem, natomiast w górach europejskich raczej stenotopem, gdzie wymaga niewielkich, płytkich zbiorników, które szybko nagrzewają się latem. Tyrfobiont.

Sezon aktywności imago trwa od połowy czerwca do połowy września, choć z reguły jest krótszy (zależy od warunków pogodowych). Szczyt aktywności rozrodczej przypada na koniec lipca do połowy sierpnia. Jaja składane są w pło torfowcowe. Rozwój larwalny, w zależności od warunków trwa do 3 lat.

Polskie stanowisko na Równi pod Śnieżką (1420 - 1430 m n. p. m.) jest górskim torfowiskiem wysokim z rzadka porośniętym kosówką (od północnej strony). Znajduje się na nim kilkadzięsiąt zbiorniczków (pow. od 1 do kilkunastu metrów kwadratowych) zasilanych głównie wodą roztopową. Mniejsze zbiorniczki (jak w 2003 roku) latem mogą wysychać. Ogranicza to rozwój gatunku do większych, jeszcze stabilnych zbiorników (patrz foto). Ich głębokość wynosi 30 - 40 cm.

ZAGROŻENIA

Całkowite lub okresowe wysychanie zasiedlanych zbiorników w niektóre lata, na skutek ocieplania klimatu i anomalii pogodowych. Ocieplanie klimatu wpływa także na przesuwanie się pięter roślinności w górach i stopniowe zacienianie zbiorników przez wchodzący las. W Szwajcarii pewnym zagrożeniem jest bydło wydeptujące i eutrofizujące zbiorniczki. W niektórych krajach sugeruje się wpływ odłowu przez entomologów.

OCHRONA

Gatunek podlega ochronie gatunkowej od 2001.

Jedyne stanowisko Aeshna caerulea w Polsce znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego. Leży na granicy z Republiką Czeską - jest więc objęte zainteresowaniem Straży Granicznej. Z uwagi na reliktowy i specyficzny charakter stanowiska oraz zagrożenia, na które człowiek ma niewielki wpływ, nie ma dodatkowych zaleceń ochronnych ponad istniejące.

Biotop Aeshna caerulea:

Torfowisko górskie "Równia pod Śnieżką" (Karkonoski Park Narodowy) na granicy z Republiką Czeską.

Opracowano na podstawie:

Askew R. R. 2004: The Dragonflies of Europe. 2nd Edition. Harley Books,Colchester. 308 ss.

Bernard R., Buczyński P., Łabędzki A, Tończyk G. 2002. Odonata Ważki. [w:] Z. Glowaciński (red.), Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce - Red list of threatened animals in Poland. Wydawnictwo Instytutu Ochrony Przyrody PAN, Kraków: 125-127.

Bernard R., Buczyński P., Tończyk G. 2004 (2002). Present state, threats and conservation of dragonflies (Odonata) in Poland. Nature Conservation, Kraków, 59 (2): 53-71.

Bernard R., Buczyński P., Tończyk G., Wendzonka J. 2009. Atlas rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce.
Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.

Buczynski, P., K.-D.B. Dijkstra, R. Mauersberger & M.D. Moroz. Review of the Odonata of Belarus. Odonatologica 35: 1-13.

Daguet, C.A., French, G.C. and Taylor, P. (2008). The Odonata Red Data List for Great Britain. Species Status 11; 1-34. Joint Nature Conservation Committee, Peterborough.

D'Aguilar J., Dommanget J.-L., 1998: Guide des Libellules d' Europe et d'Afrique du Nord. Delachaux et Niestlé, Lausanee & Paris, 464 ss.

K.-D.B. Dijkstra (Ed.), R. Lewington. 2006. Field Guide to the Dragonflies and Damselflies of Britain and Europe. British Wildlife Publishing, Gillingham: 320.

Gonseth Y. & Monnerat, C. 2002: Liste Rouge des Libellules menacées en Suisse. Edit. Office fédéral de
l'environnement, des foręts et du paysage, Berne et Centre suisse de cartographie de la faune, Neuchâtel.-
Série OFEFP: L'environnement pratique. 46 p.

Heidemann, H. & R. Seidenbusch, 1993. Die Libellenlarven Deutschlands und Frankreichs:
Handbuch für Exuviensammler. Bauer, Keltern.

Hunger, H. & F.-J. Schiel (2006): Rote Liste der Libellen Baden-Württembergs und der Naturräume, Stand November 2005 (Odonata)

Mielewczyk S. 1969. Larwy ważek (Odonata) niektórych torfowisk sfagnowych Polski. Pol. Pismo Ent. 39: 17-81.

Olsvik, H. & Dolmen, D. 1992. Distribution, habitat, and conservation status of threatened Odonata in Norway. Fauna norv. Ser. B 39: 1-21.

Ott, J. & W. Piper (1998): Rote Liste der Libellen (Odonata). In: Binot, M., R. Bless, P. Boye, H. Gruttke & P. Pretscher: Rote Liste gefährdeter Tiere Deutschlands. Bundesamt für Naturschutz (Hrsg.): Schr.-R. Landschaftspfl. u. Natursch. 55: 260-263

Peters, G., 1987. Die Edellibellen Europas. Aeshnidae. A. Ziemsen, Wittenberg Lutherstadt.

Sternberg, K. & R. Buchwald (eds), 2000. Die Libellen Baden-Württembergs. Band 2.
Großlibellen (Anisoptera), Literatur. Ulmer, Stuttgart.

Sahlen G., Bernard R., Cordero Rivera A., Ketalaar R., Suhlin F. 2004: Critical species of Odonata in Europe. [W:] Clausnitzer V. & R. Jodicke (ed.): Guardians of the watershed. Global status of dragonflies: critical species, threat and concervation. International Jurnal of Odonatology, 7 (2): 385-398.

Steinmann, H. 1997. World catalogue of Odonata, Anisoptera. W. Gruyter, Berlin, 636p.

Winterholler, M. (2003): Rote Liste gefährdeter Libellen (Odonata) Bayerns.

ciekawsze linki o Aeshna caerulea:

Polska Czerwona Lista

Rozporządzenie Ministra Środowiska...

IUCN Red List

British Dragonfly Society

Niemiecka Czerwona Lista ważek

Austriacka Czerwona Lista ważek

Szwajcarska Czerwona Lista ważek

Czeska i Słowacka Czerwona Lista ważek

opracował Jacek Wendzonka