Somatochlora alpestris

(SÉLYS, 1840)

miedziopierś górska

czerwona księga EN

czerwona lista NT

gatunek prawnie chroniony

Somatochlora alpestris (SÉLYS, 1840),

z lewej teneralny samiec z wylinką , z prawej samica

ROZMIESZCZENIE i STATUS

Gatunek borealno-górski. Pospolity w rejonie polarnym. Szeroko rozprzestrzeniony od wschodniej (alpejskiej) Francji, przez Syberię po Japonię (Hokkaido). Na północ sięga aż po 80 stopień N, na południe po 44 stopień S we Francji. W Europie liczny i pospolity w Norwegii, Finlandii, północnej Szwecji i północnej Rosji. W Europie Środkowej i Wschodniej jako relikt polodowcowy w górach i wyższych położeniach w Niemczech, Polsce, Czechach, Austrii, Szwajcarii, Słowenii, na Słowacji, Ukrainie, we Francji i północnych Włoszech. Prawdopodobnie wymarł w Rumunii (stwierdzony jeszcze w 1965 roku). Zasięg jest mocno porozrywany, np. stanowiska na Ukrainie są oddalone od najbliższych w Polsce i Rumunii odpowiednio o 350 i 300 km. Zasięg wysokościowy stanowisk w Europie (z uwzględnieniem stanowisk historycznych) waha się od 420 do 2600 m n. p. m., w Polsce od 650 do 1670 m n. p. m. Wydaje się, że obecnie optymalną jest wysokość ok. 1200 m n. p. m.

Ogólna kategoria IUCN - NE, IUCN dla Europy - LC (jak i w Szwajcarii), IUCN dla regionu śródziemnomorskiego - NT, podobnie jak w Austrii i Polsce. Trendy populacyjne są nieznane.

Somatochlora alpestris jest znana w Polsce z niektórych masywów górskich (Karpat Zachodnichich i Sudetów), rzadko poza nimi (Obniżenie Orawsko-Podhalańskie - Kotlina Nowotarsko-Orawska, gdzie gatunek ostatnio potwierdzono po niemal 80 latach, po tym, jak stanowisko uznano za wygasłe). Obecnie znanych jest ok. 30 stanowisk w naszym kraju. Wielkość krajowej populacji szacuje się w setkach osobników

BIOLOGIA i EKOLOGIA

W obszarze zwartego areału zasiedla rozmaitego typu wody: torfowiska, bagna, wrzosowiska, stawy, jeziora, na torfowiskach, w tajdze i tundrze. W górach Europy Centralnej i Wschodniej torfowiska wysokie, głównie w piętrze alpejskim i subalpejskim, na wysokości od 1000 do 2700 m n. p. m. W Polsce, Niemczech i Czechach znany także z niższych położeń od 630 m n. p. m. Gatunek nieco mniej wrażliwy na ocieplanie klimatu jak Aeshna caerulea, znosi wyższe temperatury w niższych położeniach i nie jest tak termofily. Larwy przeżywają letnie wysychanie torfowisk. W Skandynawii oraz w wyższych położeniach alpejskich jest eurytopem. Tyrfobiont. Samica składa jaja na torfowcu. Larwy żyją w poduchach torfowca, na nich a także w torfowcu pływającym, rzadziej w mule na dnie. Lubią strefę, gdzie torfowiec graniczy z niewielkimi partiami otwartej wody. Rozwój larwalny trwa 2 - 3 lata. Przeobraża się od połowy czerwca do połowy lipca.

Sezon aktywności imago trwa od połowy czerwca do początku września. W pełnym słońcu, na stanowiskach latają wyłącznie samce, samice pojawiają się przy zachmurzeniu a nawet korzystny jest wtedy lekki deszcz. Dochodzi do szybkiej kopulacji i składania jaj. Szczyt aktywności rozrodczej przypada na lipiec do połowy sierpnia.

Polskie stanowiska to najczęściej górskie torfowiska wysokie z niewielkimi zbiorniczkami o pow od 0,5 do 2 metrów kwadratowych. Na Równi pod Śnieżką (1420 - 1430 m n. p. m.) współwystępuje z Aeshna caerulea na większych zbiornikach (pow. ok. kilkunastu metrów kwadratowych).

ZAGROŻENIA

Całkowite, długotrwałe wysychanie zasiedlanych zbiorników w niektóre lata, na skutek ocieplania klimatu i anomalii pogodowych. Przesuwanie się pięter roślinności w górach nie ma aż tak dużego znaczenia jak w przypadku Aeshna caerulea, gatunek znosi zacienianie zbiorników przez wchodzący las. Ogólna degradacja górskich torfowisk. Ochrona bierna torfowisk.

OCHRONA

Gatunek podlega ochronie gatunkowej od 2001.

Część stanowisk znajduje się na terenach Parków Narodowych i Krajobrazowych, są więc one objęte wysokimi formami ochrony. Wydaje się, że Somatochlora alpestris na niektórych stanowiskach powinna zostać wsparta poprzez ochronę czynną, mającą na celu utrzymanie torfowisk w stanie "mało" leśnym. Dodatkowo należało by rozważyć utrzymanie oczek wodnych poprzez usuwanie torfu i torfowców, jednak waga tego problemu jest obecnie dopiero poddawana analizie.

Somatochlora alpestris:

Torfowisko "Pod Śnieżnikiem" (Śnieźnicki Park Krajobrazowy), widok ze Śnieżnika Kłodzkiego.

Typowy rozmiar zbiornika.

Wylinki przedostatniego stadium larwalnego.

Wylinki.

Opracowano na podstawie:

Askew R. R. 2004: The Dragonflies of Europe. 2nd Edition. Harley Books,Colchester. 308 ss.

Bernard R., Buczyński P., Tończyk G. 2004 (2002). Present state, threats and conservation of dragonflies (Odonata) in Poland. Nature Conservation, Kraków, 59 (2): 53-71.

Bernard R., Buczyński P., Tończyk G., Wendzonka J. 2009. Atlas rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce.
Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.

Bernard R., Daraż B. 2010. Relict occurrence of East Palaearctic dragonflies in northern European Russia, with first records of Coenagrion glaciale in Europe (Odonata: Coenagrionidae). International Journal of Odonatology 13 (1) 2010: 39-62, pl. I.

Boudot J.-P., Kalkman V. J., Azpilicueta Amorin M., Bogdanović T., Cordero Rivera A., Degabriele G., Dommanget J.-L., Ferreira S., Garrigós B., Jović M., Kotarac M., Lopau W., Marinov M., Mihoković N., Riservato E., Samraoui B., Schneider W. 2009. Atlas of the Odonata of the Mediterranean and North Africa. Zeitschrift der Gesellschaft deutschsprachiger Odonatologen (GdO) e. V. Libellula Supplement 9. Börnsen. 256 pp.

D'Aguilar J., Dommanget J.-L., 1998: Guide des Libellules d' Europe et d'Afrique du Nord. Delachaux et Niestlé, Lausanee & Paris, 464 ss.

K.-D.B. Dijkstra (Ed.), R. Lewington. 2006. Field Guide to the Dragonflies and Damselflies of Britain and Europe. British Wildlife Publishing, Gillingham: 320.

Gonseth Y. & Monnerat, C. 2002: Liste Rouge des Libellules menacées en Suisse. Edit. Office fédéral de l'environnement, des foręts et du paysage, Berne et Centre suisse de cartographie de la faune, Neuchâtel.- Série OFEFP: L'environnement pratique. 46 p.

Heidemann, H. & R. Seidenbusch, 1993. Die Libellenlarven Deutschlands und Frankreichs: Handbuch für Exuviensammler. Bauer, Keltern.

Holuša, O. 2009: New records of Cordulegaster bidentata and Somatochlora alpestris in the Ukrainian Carpathians (Odonata: Cordulegastridae, Corduliidae). Libellula 28 (3/4): 191-201.

Hunger, H. & F.-J. Schiel (2006): Rote Liste der Libellen Baden-Württembergs und der Naturräume, Stand November 2005 (Odonata).

V.J. Kalkman, J.-P. Boudot, R. Bernard, K.-J. Conze, G. De Knijf, E. Dyatlova, S. Ferreira, M. Jović, J. Ott, E. Riservato and G. Sahlén. 2010. European Red List of Dragonflies. Luxembourg: Publications Office of the European Union.

Mielewczyk S. 1969. Larwy ważek (Odonata) niektórych torfowisk sfagnowych Polski. Pol. Pismo Ent. 39: 17-81.

Olsvik, H. & Dolmen, D. 1992. Distribution, habitat, and conservation status of threatened Odonata in Norway. Fauna norv. Ser. B 39: 1-21.

Ott, J. & W. Piper (1998): Rote Liste der Libellen (Odonata). In: Binot, M., R. Bless, P. Boye, H. Gruttke & P. Pretscher: Rote Liste gefährdeter Tiere Deutschlands. Bundesamt für Naturschutz (Hrsg.): Schr.-R. Landschaftspfl. u. Natursch. 55: 260-263.

Šácha D., Bulánková E. 2006. New records of Aeshna subarctica elisabethae (Odonata, Aeshnidae) from the Tatra Mountains (Slovakia). Biologia, Bratislava, 61/Suppl. 18: 221.

Sternberg, K. & R. Buchwald (eds), 2000. Die Libellen Baden-Württembergs. Band 2. Großlibellen (Anisoptera), Literatur. Ulmer, Stuttgart.

Sahlen G., Bernard R., Cordero Rivera A., Ketalaar R., Suhlin F. 2004: Critical species of Odonata in Europe. [W:] Clausnitzer V. & R. Jodicke (ed.): Guardians of the watershed. Global status of dragonflies: critical species, threat and concervation. International Jurnal of Odonatology, 7 (2): 385-398.

Winterholler, M. (2003): Rote Liste gefährdeter Libellen (Odonata) Bayerns.

dodatkowe informacje o Somatochlora alpestris:

Rozporządzenie Ministra Środowiska...

Niemiecka Czerwona Lista ważek

Austriacka Czerwona Lista ważek

Szwajcarska Czerwona Lista ważek

opracował Jacek Wendzonka