Stefan Mielewczyk

 

Życiorys

Stefan Mielewczyk

Urodziłem się 4 lutego 1933 r. w Gnieźnie jako piąte dziecko w rodzinie Michała Mielewczyka i Salomei z Rynarzewskich. Ojciec był wówczas podoficerem zawodowym prowadzącym kancelarię 17. Pułku Artylerii Lekkiej.
Z początkiem września 1939 r. byliśmy ewakuowani koleją w "bezpieczne miejsce za Warszawą", do którego nigdy nie dotarliśmy. Niemiecka Luftwaffe bombardowała nas, wyłącznie kobiety i dzieci, od godzin południowych 1 września. Obszar, na którym maskowaliśmy się w uprawach rolnych, był znakowany na obwodzie prześcieradłami przez miejscowych Niemców, tzw. V Kolumnę.
Szkołę podstawową ukończyłem w roku 1948 i wstąpiłem do Gimnazjum i Liceum im. B. Chrobrego w Gnieźnie. Maturę uzyskałem w 1952 r. i starałem się o przyjęcie na Wydział Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Poznańskiego. Mimo zdanych egzaminów nie zostałem przyjęty "z braku miejsc". Również w 1953 r., kiedy zbywały wolne miejsca, też nie zostałem przyjęty. Od "czynnika politycznego" (Bromberek) usłyszałem wtedy: "Takiego jak wy przyjmiemy na studia za 40 lat, kiedy w socjalizmie każdy będzie musiał mieć wyższe wykształcenie". Skojarzyłem to z udziałem mojego ojca w Wojnie Antybolszewickiej w roku 1920. Pozytywnie zakończyły się moje starania na Wydział Zootechniki Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu. Po zaliczeniu I roku studiów udało mi się przenieść na Uniwersytet, gdzie studiowałem na kierunku biologii. Studia ukończyłem w maju 1958 r. obroną pracy magisterskiej "Pluskwiaki różnoskrzydłe (Hemiptera-Heteroptera) wód okolic Gniezna". Pragnąłem pracować w hydroentomologii, zrezygnowałem więc z proponowanej mi asystentury w Zakładzie Anatomii Zwierząt Domowych WSR u prof. J. Wilburga, jak też z proponowanej asystentury w Zakładzie Fizjologii Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie u prof. Miętkiewskiego. W latach 1958/59 pracowałem więc w Instytucie Ochrony Roślin w Poznaniu - opłacany z puli dla robotników niewykwalifikowanych, a następnie jako bibliotekarz w Bibliotece Głównej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Od roku szkolnego 1959/60 pracowałem w Liceum dla Pracujących w Gnieźnie ucząc biologii, a niektóre klasy chemii.
W okresie pracy pedagogicznej wziąłem udział w konkursie pt. "Aby podręczniki były lepsze". Otrzymałem wprawdzie jedną z III nagród, ale była to jedyna nagroda przyznana w Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego. Jednocześnie w latach 1961-1962 prowadziłem badania nad pluskwiakami różnoskrzydłymi wód Kotliny Jeleniogórskiej. Wyniki tych badań, podobnie jak z okolic Gniezna, były publikowane w "Badaniach Fizjograficznych nad Polską Zachodnią" (1963, 1964).
W roku 1962 otrzymałem od prof. A. Wróblewskiego propozycję pracy naukowej w Instytucie Zoologicznym PAN, Oddział w Poznaniu, którą podjąłem wraz ze zobowiązaniem badań nad larwami ważek. Na podstawie własnych materiałów podałem bliższe szczegóły morfologiczne ułatwiające rozpoznanie trzech par podobnych gatunków (Bull. Ac. pol. Sci. 1964,1967). Z końcem kwietnia 1967 r. napisałem pracę doktorską "Larwy ważek (Odonata) torfowisk sfagnowych Polski", której obrona odbyła się w końcu stycznia 1968 r. Mimo to mianowanie na stanowisko adiunkta otrzymałem dopiero pod koniec roku 1971.
Z niektórych ważniejszych dokonań mogę wymienić zapoczątkowane w okresie pracy pedagogicznej badania nad tzw. spiżarnią dzierzby gąsiorka. Opracowanie "O pożywieniu [dzierzby] gąsiorka (Lanius collurio L.)..." opublikowane w roku 1967 ("Acta Ornithologica") na życzenie waszyngtońskiego odpowiednika naszego Zakładu Współpracy z Zagranicą w Zakresie Piśmiennictwa Naukowego i Naukowo-Technicznego zostało wydane w języku angielskim w roku 1971. Kolejne cenne opracowanie dotyczy ekologii, biologii i morfologii Velia sauli Tam. i V. caprai Tam. Opublikowałem ponad 120 różnego typu opracowań i doniesień naukowych. Oprócz nich wykonałem wiele recenzji redakcyjnych. Własnych materiałów na około 20-30 prac nie udało mi się przygotować do druku.
Nie należałem do jakichkolwiek partii politycznych. Byłem natomiast wieloletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Zoologicznego, Polskiego Towarzystwa Entomologicznego, Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego oraz Societas Internationalis Odonatologica - jako członekzałożyciel (od października 1971 r.).
Uczestniczyłem aktywnie w konferencjach, sympozjach, zjazdach oraz warsztatach bentologicznych.
Otrzymałem Honorową Odznakę "Zasłużony dla miasta Poznania" i Honorową Odznakę "Zasłużony dla Województwa Poznańskiego" oraz Złoty Krzyż Zasługi.
W grudniu 1956 r. zawarłem związek małżeński z Ludmiłą Kolną, przyszłym inżynierem budownictwa lądowego i magistrem pedagogiki. Miałem z nią troje dzieci: Wojciecha (ur. 1958 - mgr historii i mgr prawa), Małgorzatę (ur. 1959 - lekarz-specjalista chorób dziecięcych) oraz Sławomira (ur.1961 - dr nauk chemicznych).

Wągrowiec, 27 czerwca 2005 r.

Tekst ukazał się w biuletynie Odonatrix (nr 2.1) na stronach 1-2.


Dr Stefan Mielewczyk (4 II 1933 - 12 VIII 2005)

Rafał BERNARD, Paweł BUCZYŃSKI, Grzegorz TOŃCZYK

Dwunastego sierpnia 2005 roku, w wieku 72 lat, odszedł na zawsze doktor Stefan Mielewczyk. Osoba ogromnie zasłużona dla polskiej entomologii, skarbnica wiedzy o owadach wodnych, przedstawiciel wymierającego pokolenia klasycznych przyrodników.
Dr Stefan Mielewczyk był rodowitym Wielkopolaninem, urodził się w Gnieźnie jako piąte dziecko w rodzinie Michała i Salomei z Rynarzewskich. Ojciec, uczestnik wojny antybolszewickiej, był wówczas podoficerem zawodowym 17. Pułku Artylerii Lekkiej. Dom i szkoła ukształtowały dr. Mielewczyka jako człowieka wiernego wartościom patriotycznym, niezwykle dbałego o język ojczysty. Po maturze uzyskanej w roku 1952 w Liceum im. Bolesława Chrobrego w Gnieźnie, starał się o przyjęcie na Wydział Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Poznańskiego. W epoce głębokiego stalinizmu przeszłość ojca stanęła na przeszkodzie realizacji tych zamiarów. Mimo zdanych egzaminów dopiero po dwóch nieudanych próbach dostania się na UAM, i po zaliczeniu pierwszego roku studiów w Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu, mógł przenieść się na wymarzoną biologię na uniwersytecie. Studia ukończył w maju 1958 roku obroną pracy magisterskiej "Pluskwiaki różnoskrzydłe (Hemiptera-Heteroptera) wód okolic Gniezna". Pragnąc specjalizować się w hydroentomologii, odrzucał inne oferty zatrudnienia na uczelniach, pracując jako bibliotekarz w Bibliotece Głównej UAM oraz nauczyciel biologii i chemii w liceum w Gnieźnie. Jednocześnie pozostawał aktywny naukowo, prowadząc badania i publikując. Wreszcie w roku 1962 podjął zgodną z zainteresowaniami pracę w Instytucie Zoologicznym PAN (Oddział w Poznaniu), zobowiązując się do badań nad larwami ważek. Doktoryzował się w roku 1968 na podstawie fundamentalnej rozprawy "Larwy ważek (Odonata) torfowisk sfagnowych Polski". W tejże instytucji, obecnie funkcjonującej jako Zakład Badań Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN, pracował do przejścia na emeryturę. Jednak nie zakończyło to jego aktywności naukowej, która pozostała wysoka do ostatnich dni życia: jeszcze w latach 2004-2005 wygłaszał referaty na konferencjach naukowych, a w druku znajduje się wciąż 10 jego prac.
Dorobek doktora Stefana Mielewczyka obejmuje 147 pozycji, w tym 120 publikacji oryginalnych. Ich tematyka wskazuje na szeroki zakres zainteresowań. Dominują prace poświęcone ważkom, pluskwiakom wodnym i chrząszczom wodnym. Ponadto dr S. Mielewczyk wydał drukiem prace dotyczące jętek, skorupiaków, widłogonków, płazów i ptaków, a nawet roślin wodnych. Pojedyncze publikacje dotyczyły także zagadnień metodycznych oraz ochrony owadów. Oprócz opracowań oryginalnych ukazał się też szereg recenzji literatury specjalistycznej, notatek o działalności towarzystw naukowych i o czasopismach fachowych. Jako znawca historii polskiej entomologii opublikował także kilka biogramów znanych entomologów oraz teksty o historii badań ważek i o pocho-dzeniu niektórych nazw taksonomicznych. Pełny spis publikacji i opis dorobku naukowego dr. S. Mielewczyka zostaną zamieszczone w "Wiadomościach Entomologicznych" (BERNARD i in. w druku). Poniżej skupiamy się więc tylko na jego dokonaniach na polu odonatologii.
Lista publikacji doktora Stefana Mielewczyka w różnym stopniu poświęconych ważkom i odonatologii liczy 76 pozycji, z których 57 ma charakter oryginalny. To dorobek będący kamieniem milowym w rozwoju tej dyscypliny naukowej w Polsce. Dr S. Mielewczyk był w kraju pierwszym odonatologiem w tak dużym stopniu analizującym faunę ważek w oparciu o larwy. Znalazło to odbicie już w jednej z pierwszych jego prac, poświęconej Wielkopolskiemu Parkowi Narodowemu. Do największych osiągnięć dr. Mielewczyka na tym polu można zaliczyć prace dotyczące morfologii larw trzech par trudnych do rozróżnienia gatunków: Calopteryx splendens i C. virgo, Aeshna juncea i A. subarctica, Somatochlora alpestris i S. arctica.
Międzynarodowe uznanie dr S. Mielewczyk zyskał rozstrzygnięciem synonimiki Coenagrion lunulatum = C. vernale. W naszych oczach jest jednak przede wszystkim twórcą szeregu klasycznych studiów faunistyczno-ekologicznych odonatofauny Polski, np.: Wielkopolskiego Parku Narodowego, okolic Gniezna, rezerwatu "Ptasi Raj", Mierzei Helskiej, Pienin. Najbardziej wartościowe spośród nich jest monograficzne opracowanie wybranych krajowych torfowisk sfagnowych, w którym wprowadzono autekologiczny podział ważek na tyrfobionty, tyrfofile i tyrfokseny, przy czym novum był podział tyrfofili na gatunki pierwszego i drugiego rzędu. Na marginesie, precyzyjne określenie "torfowiska sfagnowe", wprowadzone do literatury zoologicznej właśnie przez dr. S. Mielewczyka, jest powszechnie stosowane do dziś. Do dziś także każdy, kto opracowuje ważki tych siedlisk, zaczyna od sięgnięcia po tą publikację.
Wieloletnia praca nad fauną obszarów górskich zaowocowała krytycznym spojrzeniem na odonatofaunę Tatr oraz ważnym, syntetycznym opracowaniem Somatochlora alpestris do "Polskiej czerwonej księgi zwierząt". Niestety, nigdy nie ujrzała świata dziennego monografia torfowisk sudeckich, o której dr Mielewczyk wielokrotnie wspominał w rozmowach kuluarowych.
Ważnym elementem dorobku dr. S. Mielewczyka są krytyczne wykazy gatunków Polski. Pierwszy, z roku 1990, był ostatecznym ustaleniem listy gatunków stwierdzonych w kraju, rozstrzygając status Coenagrion mercuriale i Gomphus pulchellus. Doczekał się on uzupełnienia w roku 1997. Obecnie w druku znajduje się nowa lista ważek Polski poszerzona o krótkie charakterystyki gatunków.
Cechą charakterystyczną dr. S. Mielewczyka był doskonały warsztat badawczy. Przejawiało się to między innymi w gromadzeniu obfitego materiału, dbałości o stronę metodyczną, krytycznej i szczegółowej analizie danych oraz bardzo starannym przygotowaniu tekstów do druku. Przyjemnością jest lektura jego prac, napisanych piękną polszczyzną. Będąc recenzentem wielu prac innych autorów, uczył ich podobnego podejścia. Rysem jego publikacji jest też wprowadzana i stosowana z wielkim wyczuciem typologia autekologiczna.
W roku 1971 dr S. Mielewczyk został członkiem-założycielem Societas Internationalis Odonatologica, organizacji zrzeszającej odonatologów z całego świata i przez dziesięciolecia animującej aktywność badawczą. Był też wieloletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Zoologicznego, Polskiego Towarzystwa Entomologicznego i Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego. W ramach PTEnt., był członkiem-założycielem i pierwszym przewodniczącym (1998-2004) Sekcji Odonatologicznej. Za swą działalność uhonorowany został kilkoma odznaczeniami, w tym Złotym Krzyżem Zasługi.
Odszedł człowiek dużego formatu, który odcisnął piętno na tych, którzy mieli okazję go spotkać.

 

Tekst ukazał się w biuletynie Odonatrix (nr 2.1) na stronach 2-8.

Publikacje

Publikacje z archiwum dr Stefana Mielewczyka które można otrzymać