MONITORING WYBRANYCH CIEPŁOLUBNYCH GATUNKÓW WAŻEK W POLSCE

Sprawozdanie z monitoringu ciepłolubnych ważek Polski za lata 2009-2011

wersja do druku

Informacje o ważkach zbierane do wydanego niedawno "Atlasu rozmieszczenia ważek Polski" wykazały, że od lat 90. XX wieku nastąpił znaczący wzrost liczby stwierdzeń gatunków ciepłolubnych. Wśród nich znalazły się cztery gatunki o zachowaniach nomadycznych - o zmiennym rozprzestrzenieniu i zmiennej częstości występowania, ze skłonnością do nalotów w ciepłe lata. Jest to: Aeshna affinis, Anax ephippiger, Orthetrum brunneum, Sympetrum fonscolombii. Na niektórych stanowiskach, odnotowano dla nich udany rozwój larwalny w warunkach klimatycznych Polski, jednak nie zawsze kontynuowany w kolejnych latach.
Drugą grupę ważek tworzą dwa gatunki wybitnie ciepłolubne, które znajdują się obecnie w ekspansji terytorialnej o podłożu klimatycznym. Są to: Crocothemis erythraea i Orthetrum albistylum. Wydaje się jednak, że zdobywają one teren stopniowo, w sposób ciągły przesuwając granice swojego areału występowania w kierunku północnym.
Wreszcie trzecią grupę tworzą dwa gatunki, Orthetrum coerulescens i Sympetrum meridionale, których sytuacja pozostaje niejasna czy nierozpoznana. Ich zasięgi wydają się być stabilne, jednak z drugiej strony istnieją pewne przesłanki wskazujące na rozpoczynającą się ekspansję S. meridionale.
W związku z wymaganiami termicznymi potrzebnymi do rozwoju larw ważki z tych grup zasiedlają zwykle płytkie zbiorniki pochodzenia antropogenicznego, z wodą stojącą i dobrze nagrzaną (żwirownie, piaskownie, glinianki, ekstensywnie używane stawy, pokopalniane zbiorniki zapadliskowe). Jedynie O. coerulescens związany jest z małymi, częściowo lub umiarkowanie zarośniętymi wodami płynącymi (rowy, strumienie, obszary źródliskowe, także torfowiska niskie) natomiast O. brunneum preferuje wolno sączące się wody w świeżo oczyszczonych rowach, o brzegach słabo porośniętych roślinnością.
Biorąc pod uwagę zaobserwowany wzrost częstości występowania i ekspansję ciepłolubnych ważek na terenie Polski, na ostatnim Seminarium Odonatologicznym w Jeziorach k. Poznania postanowiono rozpocząć monitoring tej grupy gatunków. Przyjęto, że będzie on prowadzony przynajmniej przez 10 kolejnych lat, ze zwróceniem szczególnej uwagi na powiększanie się zasięgu występowania w kierunku północnym, na częstość występowania gatunków na terenie Polski oraz na przebieg rozwoju larwalnego na stanowiskach i trwałe ich zasiedlanie.
Ponieważ monitoring zaplanowano na dużą skalę, spodziewamy się, że wezmą w nim udział nie tylko osoby profesjonalnie zajmujące się ważkami ale włączą się również przyrodnicy specjalizujący się w badaniach innych grup zwierząt (np. bezkręgowców, ptaków, ryb, płazów) lub roślin związanych z wodami oraz przyrodnicy amatorzy. Zadanie to będzie ułatwione poprzez fakt, że gatunki wybrane do monitoringu są ważkami stosunkowo dużymi, mają charakterystyczny wygląd i są dosyć łatwo rozpoznawalne w terenie, niekiedy nawet podczas lotu, a niektóre można dłużej obserwować, ponieważ wykazują tendencję do przysiadania na łodygach roślin wystających z wody.
Koordynatorem działań związanych z monitorowaniem gatunków ciepłolubnych na terenie Polski jest dr Alicja Miszta z Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach, która w razie potrzeby udzieli szczegółowych informacji.
Jeżeli ktoś dysponuje danymi z 2009 roku lub z lat wcześniejszych, ale nie opublikowanymi w "Atlasie rozmieszczenia ważek w Polsce" (zawiera on dane do roku 2008), może przesyłać je na adres e-mailowy:

a.miszta@cdpgs.katowice.pl

Można kontaktować się również telefonicznie: (32) 209 50 08 lub listownie na adres:

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, ul. Św. Huberta 35, 40-543 Katowice.

W przesyłanej notatce powinna się znaleźć:

ˇ nazwa gatunku (polska lub łacińska),

ˇ nazwa stanowiska i/lub nazwa miejscowości znajdującej się najbliżej, chętnie widziane (acz niekonieczne) koordynaty geograficzne z GPS,

ˇ krótki opis siedliska (jeżeli to możliwe, także roślin rosnących na stanowisku),

ˇ data obserwacji, godziny obserwacji,

ˇ krótka wzmianka o pogodzie (np. słonecznie, pochmurno, deszczowo),

ˇ liczba osobników (jeśli to będzie możliwe z podziałem na samce, samice, osobniki teneralne/juwenilne),

ˇ liczba zaobserwowanych tandemów,

ˇ informacja o składaniu jaj,

ˇ informacja o lotach patrolujących samców,

ˇ czy osobniki były obserwowane na stanowisku przez dłuższy czas czy tylko w przelocie,

ˇ imię i nazwisko autora danych oraz adres do korespondencji.

Jeżeli na stanowisku zostaną znalezione wylinki charakterystyczne dla ważek z podrzędu Anisoptera, prosimy o delikatne zebranie ich z adnotacją na jakiej roślinie występowały i na jakiej wysokości, wysuszenie, włożenie do pudełka (np. po filmach) i przesłanie na adres Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach. Możliwe będzie także przekazanie wylinek do oznaczenia osobiście w czasie dorocznych Seminariów Odonatologicznych.

Osobom, które przystąpią do monitorowania ważek po raz pierwszy polecamy również, o ile to będzie możliwe, wykonywanie dokumentacji fotograficznej, z różnych stron ważki, najlepiej za pomocą aparatów cyfrowych (nie muszą być "z wysokiej półki", mogą mieć zoom optyczny nawet 3-krotny) i posyłanie plików JPG lub odbitek razem z informacją tekstową, w celu potwierdzenia poprawności rozpoznania obserwowanego gatunku.

Opisy gatunków i fotografie siedlisk można znaleźć na stronie www.odonata.pl

Dostęp do danych i oraz ich autorstwo gwarantowane jest na takich samych zasadach jakie obowiązywały przy zbieraniu informacji do "Atlasu rozmieszczenia ważek Polski".

 

SZCZEGÓŁOWE OPISY GATUNKÓW:

Aeshna affinis VANDER LINDEN, 1820 żagnica południowa

Anax ephippiger (BURMEISTER, 1839) husarz wędrowny

Orthetrum albistylum (SÉLYS, 1848) lecicha białoznaczna

Orthetrum brunneum (FONSCOLOMBE, 1837) lecicha południowa

Orthetrum coerulescens (FABRICIUS, 1798) lecicha mała

Crocothemis erythraea (BRULLÉ, 1832) szafranka czerwona

Sympetrum fonscolombii (SÉLYS, 1840) szablak wędrowny

Sympetrum meridionale (SÉLYS, 1841) szablak południowy

Alicja Miszta