Klucz do oznaczania dorosłych ważek (Odonata) Polski
opracował Jacek WENDZONKA

 

Ważki to średnie i duże owady drapieżne, dwuśrodowiskowe (larwy wodne). Są hemimetaboliczne. Mają świetnie rozwinięty aparat lotu i zmysł wzroku. Należą do najstarszych owadów; pojawiły się ponad 300 milionów lat temu w karbonie. W naszym klimacie imagines występują od końca kwietnia aż do listopada.
Dziś, na całym świecie żyje ok. 5500 gatunków ważek, w Europie 131, a w Polsce 73.

Budowa

Budowa typowa, o wielu cechach pierwotnych, z głowy, tułowia i odwłoka. Na głowie znajduje się para olbrzymich, pięknie ubarwionych oczu złożonych (każde z nich może składać się nawet z 30 - 40 tysięcy pojedynczych, sześciokątnych oczek, tzw. ommatidiów) oraz, 3 niewielkie przyoczka. Aparat gębowy typu gryzącego, skierowany w dół. Czułki małe: nie przeszkadzają w locie i przy polowaniu, spełniają funkcję narządu zmysłu. Tułów składa się z 3 segmentów: przed-, śród- i zatułowia. Na każdym z nich znajduje się para długich i cienkich nóg o typowej budowie, stopa trójczłonowa. Przedtułów niewielki: pełni funkcję pomocniczą przy kopulacji (Zygoptera) lub jest zredukowane do funkcji nośnika nóg (Anisoptera). Pozostałe segmenty ściśle zrośnięte ze sobą (tworzą tzw. synthorax) i mocno rozbudowane; mieszczą w sobie potężne mięśnie napędzające skrzydła.

Budowa Zygoptera na przykładzie samca Enallagma cyathigerum.

Budowa Anisoptera na przykładzie samicy Anax parthenope.

Skrzydła gęsto użyłkowane, nie połączone ze sobą, mniej więcej tej samej wielkości. Użyłkowanie pełne: jedynie żyłka radialna (R) jest zrośnięta z medialną (M), brak też żyłek jugalnych. Żyłki tworzą charakterystyczne układy pasów czy trójkątów decydujących nieraz o systematyce. Subcosta (Sc) dochodzi tylko do połowy skrzydła łącząc się z costą (C) i R małą żyłką, tzw. węzełkiem (nodus). Przy wierzchołku skrzydła znajduje się zazwyczaj ciemna, gruba plamka ułatwiająca (stabilizująca) lot, tzw. pterostigma, tylko samice świtezianek posiadają białą plamkę o innej budowie (pseudopterostigma), a u samców jej brak.

Skrzydło tylne samca Aeshna juncea.

(zaznaczono tylko struktury o których mowa w tekście lub stanowią cechy kluczowe użyte w kluczach do oznaczania)

Odwłok z 10 segmentów zakończonych przydatkami (appendices). U samców są to długie, często szczypcowate wyrostki, służące do trzymania samic podczas kopulacji, a u samic są proste i u większości gatunków zredukowane do małych wyrostków. Ujścia narządów rozrodczych samic znajdują się między 8 a 9 segmentem; w miejscu tym u gatunków składających jaja w tkanki roślin lub podłoże występuje zaostrzone pokładełko otoczone parzystymi walwami, natomiast u gatunków składających jaja do wody występuje tylko płytka zakrywająca otwór płciowy. Ujścia narządów rozrodczych samców znajdują się na 9 segmencie, lecz te, jako jedyne owady na świecie, posiadają na 2 segmencie wtórny aparat kopulacyjny (przed kopulacją podginają odwłok i przenoszą pakiety spermy do wtórnego aparatu kopulacyjnego). Larwy są podobne do owadów dorosłych. Nie posiadają skrzydeł (tylko ich zaczątki). Mają narządy oddechowe: u Zygoptera są to przydatki analne na końcu ciała, przekształcone w 3 listki - skrzelotchawki. Anisoptera oddychają przekształconym jelitem, a przydatki tworzą piramidę analną. Warga dolna charakterystycznie przekształcona, zbudowana z bródki i pary ruchomych głaszczków wargowych zaopatrzonych w liczne ząbki i parę ruchomych pazurów. Składa się ona pod głową niczym scyzoryk i może być w mgnieniu oka wysunięta do przodu w celu pochwycenia zdobyczy. U niektórych ważek głaszczki są płatowato rozwinięte tworząc tzw. "maskę". Określenie to stosuje się do wszystkich ważek.
Jaja ważek są niewielkie: okrągłe (u gatunków składających je do wody) lub cylindrycznie wydłużone (składane w tkanki lub podłoże).

 

KLUCZ